2023-cü ilin 19 sentyabr tarixində Azərbaycan Ordusu Qarabağ bölgəsində ildırım sürətli lokal xarakterli antiterror tədbirləri keçirib. Cəmi 23 saat 43 dəqiqə davam edən hərbi əməliyyat nəticəsində ölkənin ərazi bütövlüyü və suverenliyi tam təmin olundu, bölgədəki separatçı rejimin və qanunsuz silahlı birləşmələrin fəaliyyətinə son qoyuldu. Bununla da Azərbaycan ərazisində qeyri-qanuni fəaliyyət göstərən separatçı xunta rejiminin hərbi və siyasi dayaqları aradan qaldırıldı. 19 sentyabr əməliyyatı əslində Cənubi Qafqazda geosiyasi reallıqların dəyişməsi, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yeni mərhələnin başlanması demək idi.
2020-ci il Vətən müharibəsində Ermənistanın biabırçı məğlubiyyətindən və Şanlı Zəfərdən sonra Azərbaycan Xankəndi və digər ərazilərlə bağlı məsələni hərbi yox, siyasi yolla, qan tökülmədən həllini üstün tutduğunu göstərdi. Rəsmi Bakının haqlı tələbi qanunsuz silahlı birləşmələrin ərazidən çıxarılması, 10 noyabr tarixli bəyannamənin tələblərinin yerinə yetirilməsi idi.
Amma bu dövrdə Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarını ərazidən çıxarmır, separatçı rejim isə dəfələrlə atəşkəsi pozur, terror aktları törədirdi. 2023-cü ilin 19 sentyabr tarixində Əhmədbəyli-Füzuli-Şuşa yolunda AAYDA əməkdaşlarının minaya düşməsi, Daxili Qoşunların hərbi qulluqçularının da minaya düşərək həlak olmaları Azərbaycanın səbr kasasını daşırdı. Bu, açıq-aşkar terror təxribatı idi və Azərbaycan buna göz yummayacağını ildırım sürətli əməliyyatla göstərdi və qarşı tərəfi ağ bayraq qaldırmağa məcbur edən antiterror əməliyyatı Azərbaycan Ordusunun müasir döyüş imkanlarını, peşəkarlıq səviyyəsini bir daha sübut etdi.
Azərbaycan hər zaman humanizm prinsipini rəhbər tutaraq, 2020-ci il müharibəsində olduğu kimi, mülki əhali və mülki infrastrukturu hədəf almadı, zərbələri legitim hərbi hədəflərə yönəltdi. Paralel olaraq isə həmin bölgədə qeyri-qanuni məskunlaşan mülki şəxslərin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün humanitar dəhlizlər açıldı, ərazini könüllü tərk edən insanlara təxliyə şəraiti yaradıldı, ərzaq, tibbi yardım kimi ehtiyacları qarşılandı. Bu isə sübut edir ki, Azərbaycan hər zaman beynəlxalq humanitar hüququn prinsiplərinə sadiqdir.
Həm də nəzərə almaq lazımdır ki, 19-20 sentyabr tədbirlərinin hərbi əhəmiyyəti yalnız ərazi və ya taktiki nəticələrlə məhdudlaşmır. Əməliyyat Azərbaycan Ordusunun hədəfi dəqiq müəyyənləşdirə, müasir texnologiyalardan səmərəli istifadə edə, müxtəlif hərbi imkanları vahid plan çərçivəsində birləşdirə və qarşıya qoyulmuş vəzifələri qısa zaman ərzində icra edə bildiyini nümayiş etdirdi. Məhz bu xüsusiyyətlər antiterror tədbirlərini Azərbaycan hərb tarixinin mühüm əməliyyatlarından birinə çevirən əsas amillər sırasında yer alır.
Antiterror əməliyyatının nəticələrindən biri də Qarabağda uzun müddət qeyri-qanuni fəaliyyət göstərən hərbi strukturun qısa zamanda tərksilah edilməsidir. 20 sentyabr razılaşmasına görə, Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqları və separatçı rejimin qeyri-qanuni dəstələri silahı yerə qoymalı, döyüş mövqelərindən çıxmalı idilər. Bu isə Qarabağdakı qanunsuz hərbi qüvvənin mövcudluğunun sonu idi. Eyni zamanda müxtəlif hərbi texnika və silahlar müsadirə edildi ki, bu da onların sonrakı dövrdə hərbi müqavimət göstərmək imkanlarını da aradan qaldırdı.
Bu prosesin məntiqi davamı kimi, Qarabağdakı separatçı rejimin "siyasi dayaqları" da faktiki olaraq ləğv edildi. 28 sentyabr tarixində separatçı rejimin "rəhbəri" Samvel Şahramanyan fərman imzalayaraq, bütün qurum və təşkilatların ləğv edildiyini bildirdi. Bununla da Azərbaycan ərazisində uzun illər qeyri-qanuni fəaliyyət göstərən separatçı rejim iddiası tarixə qovuşdu. Bu proses Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün faktiki təmin olunması ilə yanaşı, suveren dövlət hakimiyyətinin bütün ərazi üzərində bərpası üçün əsas siyasi zəmini yaratdı.
Artıq Azərbaycanın suverenliyi ölkənin bütün ərazisində faktiki olaraq təmin edildi, dövlət hakimiyyətinin vahidliyi və idarəetmənin bütövlüyü bərpa olundu. 2023-cü il oktyabrın 15-də Prezident İlham Əliyev Xankəndi şəhərində Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaltdı. Sonrakı aylarda isə yaşayış məntəqələrinin qurulması, infrastrukturun yaradılması, əhalinin qayıdışı üçün şəraitin hazırlanması, separatçı qurumun fəaliyyətini simvolizə edən binaların sökülməsinə start verildi.
23 saat 43 dəqiqəlik əməliyyat rəsmi İrəvanın da siyasi ritorikasının və xarici siyasətinin, xüsusən də Azərbaycanla aparılan danışıqların xəttinin dəyişməsi ilə nəticələndi. Əgər bu əməliyyata qədər, Paşinyan və komandası Qarabağın statusundan danışırdılarsa, 20 sentyabrdan sonra, yəni başlarına dəmir yumruq yenidən dəydikdən sonra, verilən bəyanatlarda Azərbaycanla münasibətlərin qurulması, qarşılıqlı ərazi bütövlüyünün tanınması, sülh sazişinin hazırlanması əsas xətt götürüldü.
Bu əməliyyata qədər, Ermənistan hakimiyyəti, Qarabağda hərbi xuntanın tör-töküntüləri havadarlarına arxayın olaraq, yeni hərbi kommunikasiyaların yaradılmasına, silah-sursatla təmin olunmasına, Azərbaycanın legitim hakimiyyət nümayəndələrinə hədə-qorxu gələcəklərini düşünürdülərsə, 2023-cü il sentyabrın 19-20-də bunun nə qədər səhv siyasət olduğunu anladılar. Onlar başa düşdülər ki, İlham Əliyev müharibədən qalib çıxan ölkənin prezidenti kimi sülh əlini uzadırsa bu, onun zəifliyinin göstəricisi deyil, əksinə humanizm prinsiplərindən çıxış edib, artıq qanın tökülməsinin əleyhinə olmasının nümayişdir.
Sülh təklifini səhv anlayanları isə Ali Baş Komandanın əmri ilə hərbi yolla bir sutka ərzində elə başa saldılar ki, bu dərs nəinki onların, sonradan gələcək nəsilləri üçün də kifayət edər.
Bu, Ermənistan hakimiyyətinin Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin diplomatik və hərbi strategiyasının təntənəsini qəbul etməsi demək idi. Ermənistan rəhbərliyi anladı ki, əvvəlki münaqişə modelini davam etdirmək bundan sonra ölkənin mövcudluğunu sual altına qoya bilər.
Eyni zamanda 19-20 sentyabr hadisələri Cənubi Qafqazda da əvvəlki status-kvonun faktiki olaraq sona çatdığını göstərdi. Artıq Cənubi Qafqazın gündəmini rəsmi Bakı diktə edirdi və bu gündəm sülh sazişi, sərhədlərin delimitasiyası, regional kommunikasiyaların açılması idi.
Yekun olaraq, 2023-cü ilin 19-20 sentyabr tarixlərini əhatə edən antiterror tədbirləri əslində Prezident, Ali Baş Komandan İlham Əliyevin diplomatik və hərbi strategiyasının təntənəsi kimi tarixə düşdü. Məhz onun yürütdüyü siyasət nəticəsində diplomatik imkanlar səfərbər edildi, Azərbaycanın suverenliyi məsələsində prinsipial mövqe qorundu, dövlət sərhədinə nəzarət gücləndirildi, Azərbaycan Ordusunun müasirləşdirilməsi və yeni hərbi texnika və avadanlıqlarla təchiz edilməsi sürətlə davam etdi. Bunun da məntiqi davamı kimi, Qarabağda separatçı rejimin fəaliyyətinə son qoyuldu, separatçıların hərbi-siyasi rəhbərliyi həbs edilərək, Bakıda məhkəmə qarşısına çıxarıldı. Qısacası, 19-20 sentyabr əməliyyatı və sonrakı hadisələrin inkişafı İlham Əliyevin qarşıya qoyduğu strateji məqsədlərin reallaşması ilə nəticələndi...
